Câu tục ngữ dân gian "Trăm năm bia đá cũng mòn, ngàn năm bia miệng vẫn còn trơ trơ" đã trở thành một chân lý sâu sắc về sức sống bền bỉ của truyền thống văn hóa dân tộc. Nó khẳng định rằng, dù vật chất hữu hình như bia đá có thể bị thời gian tàn phá, thì ký ức tập thể – được lưu truyền qua lời khấn, thần tích, truyền miệng – lại có sức sống dai dẳng, thậm chí bất diệt.
Một minh chứng hùng hồn cho câu tục ngữ ấy chính là tấm bia đá cổ nhất Việt Nam được phát hiện năm 2013 tại nghè thôn Thanh Hoài, xã Thanh Khương, huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh. Tấm bia này không chỉ là hiện vật khảo cổ quý giá mà còn là cầu nối vững chắc giữa "bia miệng" (truyền khẩu dân gian) và "bia đá" (chứng cứ lịch sử vật chất).
Niềm tin dân gian trước khi bia đá được phát hiện
Hàng ngàn năm qua, nhân dân làng Thanh Hoài vẫn duy trì thờ phụng vị thành hoàng làng với tên gọi Đào Mục hầu (hay Đào Liệt hầu, Đào Hoàng). Trong văn khấn, thần tích, câu đối tại nghè, vị này được ghi nhận là một vị quan lớn có công cai quản Giao Châu (tức vùng Bắc Bộ Việt Nam xưa), nhân hậu, mưu lược, được dân chúng kính yêu như cha mẹ. Dù trải qua bao triều đại thay đổi, chiến tranh loạn lạc, thiên tai, người dân vẫn giữ nguyên việc thờ tự, tổ chức lễ hội hàng năm. Đây chính là sức mạnh của "bia miệng" – truyền thống dân gian được lưu giữ qua thế hệ.
Tuy nhiên, nếu chỉ dựa vào truyền khẩu và các ghi chép muộn (thần tích, sắc phong thời Nguyễn), niềm tin đôi khi vẫn mang tính tương đối, dễ bị hoài nghi hoặc pha tạp yếu tố huyền thoại hóa – một hiện tượng phổ biến trong tín ngưỡng dân gian Việt Nam.
Sự xuất hiện của "bia đá" – Chứng cứ lịch sử vững chắc
Năm 2013, ngành văn hóa – khảo cổ Bắc Ninh phát hiện tấm bia đá cổ ngay tại nghè Thanh Hoài. Sau giám định khoa học và đối chiếu sử liệu, tấm bia được xác định:
- Niên đại: khoảng năm 314 (mặt thứ nhất ghi niên hiệu Kiến Hưng nhị niên – thời Tấn Mẫn Đế) đến năm 450 (mặt thứ hai ghi niên hiệu Nguyên Gia chấp thất niên thời Tống), tức hơn 1.700 năm tuổi. Đây là tấm bia đá cổ nhất Việt Nam từng được phát hiện, sớm hơn nhiều so với các bia khác (như bia tháp xá lợi niên đại 601 tại Trí Quả, Thuận Thành).
- Nội dung:
- Mặt thứ nhất ghi lai lịch, công trạng của Giao Châu mục Đào Hoàng (hay Đào Liệt hầu), một viên quan lớn thời Đông Ngô rồi Tây Tấn, cai quản Giao Châu hơn 30 năm.
- Mặt thứ hai ghi việc trùng tu nơi thờ tự (chính là nghè Thanh Hoài ngày nay).
- Tiêu đề bia: “Tấn(?) cố sứ trì tiết quán quân tướng quân Giao Châu mục Đào Liệt hầu bi” – hoàn toàn trùng khớp với ghi chép trong Tấn thư (sử sách Trung Quốc).
Khi Đào Hoàng qua đời năm 300, nhân dân Giao Châu khóc thương như mất cha mẹ. Dân chúng lập đền thờ ngay tại vùng đất Luy Lâu – Thanh Hoài xưa, và việc thờ tự được duy trì liên tục đến nay.
Ý nghĩa lịch sử – văn hóa sâu sắc
Tấm bia này đã tạo nên một cầu nối lịch sử hoàn hảo:
- Xác thực niềm tin dân gian: Tên tuổi, chức vụ, công trạng của Đào Hoàng trong truyền khẩu dân gian hoàn toàn trùng khớp với sử liệu Trung Quốc và hiện vật khảo cổ. Từ chỗ chỉ dựa vào "bia miệng", niềm tin được nâng lên thành cơ sở lịch sử khoa học.
- Minh chứng sức sống của tín ngưỡng dân gian: Dù trải qua 17 thế kỷ (chiến tranh Tam Quốc – Tây Tấn, loạn lạc, bom đạn thời hiện đại), nhân dân vẫn giữ nguyên việc thờ phụng Đào Mục hầu. "Bia miệng" thực sự "trơ trơ" hơn đá, giữ gìn ký ức tập thể đến khi "bia đá" tái hiện để khẳng định.
- Mối quan hệ biện chứng: Bia đá có thể mòn, vỡ (tấm bia này bị nứt do bom Mỹ năm 1967), nhưng chính nhờ bia miệng mà nơi thờ tự được bảo tồn, để rồi hàng ngàn năm sau, bia đá được tìm thấy và "kể lại" câu chuyện xưa.
Hãy trân trọng và bảo tồn những di sản như tấm bia nghè Thanh Hoài – bởi chúng là bằng chứng rõ ràng nhất rằng:
Niềm tin của dân gian không hề mơ hồ. Những gì được truyền miệng qua bao thế hệ, được lưu giữ trong thần tích, được thực hành qua tập tục văn hóa – chính là sự thật được thời gian kiểm chứng.
Hơn 1.700 năm, không cần bia đá, không cần sử sách chính thống, cha ông vẫn truyền lại tên Đào Mục hầu, vẫn khấn vái, vẫn tổ chức lễ hội, vẫn giữ gìn nơi thờ tự qua:
- lời kể truyền miệng
- thần tích làng xã
- tập tục và nghi lễ văn hóa
Chính truyền miệng – thần tích – tập tục đã giữ cho ký ức ấy sống sót qua chiến tranh, loạn lạc, thiên tai. Và khi tấm bia cổ được tìm thấy, nó không phải để “phủ nhận” niềm tin dân gian, mà để khẳng định mạnh mẽ: Những gì dân gian tin, dân gian thờ, dân gian truyền lại – là có thật.
“Trăm năm bia đá cũng mòn, ngàn năm bia miệng vẫn còn trơ trơ.” Đó là sức mạnh của tín ngưỡng dân gian – thứ niềm tin bền vững nhất, đáng để chúng ta trân trọng và tiếp tục đặt trọn vẹn.